6. Rebreather Ekseninde Gaz Zehirlenmeleri
Umarım herkes 1-2 yıldız dalış derslerini zamanıda can kulağıyla dinlemiş ve hatırlıyordur. Birazdan konuşacağımız konuların temelinde bu eski derslerimiz var.
Öncelikle nefes alıp verirken yaşadığımız gaz dönüşümünü tekrar hatırlayalım. Yüzeyde %21 oranında soluduğumuz oksijenin belli bir kısmı ciğerlerimizdeki alveollerden geçerek kana karışır. Kana karışan oksijenin %80-82’si metabolik faaliyetler sonucu karbondiokside dönüşür. Bu durumda da verdiğimiz nefeste ortalama halen %16-17 oranında oksijen bulunmaya devam eder. Nefes alıp verme mekanizması ilk olarak vücuttaki karbondioksit seviyesindeki artışa göre tetiklenir. Bir başka değişle nefes alıp verme hızı dalgıcın karbondioksit üretim hızına da bağlıdır. Soluduğumuz oksijen oranının artması nefes alıp verme hızını yavaşlatmaz, gaz tüketimini azaltmaz.
Rebreather konuşurken arada duyacağımız RMV - Respiratory Minute Volume kavramını da konuşalım. Solunum hızı anlamında da kullanabileceğimiz RMV, dakikada soluk alıp verdiğimiz gaz hacmini ifade eder. Soluduğumuz gaz karışımındaki oksijen oranı temelde RMV değerini etkilemez, RMV değerini veya solunum hızını metabolik olarak ürettiğimiz karbondioksit miktarı etkileyecektir. Yarı kapalı devre dalgıçlarının RMV değerine göre sisteme sabit akış sağlayan valfin ayarını yapması kritik öneme sahip olacaktır.
Gaz Zehirlenmeleri
Scuba veya teknik dalış eğitimlerinde anlatılan tüm gaz zehirlenmeleri elbette ki rebreather için de geçerli. Bu kısımda rebreather özelinde nelere dikkat etmemiz gerekecek onlardan bahsedelim.
Rebreather dalışlarında açık devreye göre gaz zehirlenmeleri ekipman hatalarında birden karşılaşacağımız problemlerden biri haline gelebilir. Örneğin karbondioksit tutucu kimyasal soda lime’ın işlevini kaybetmesi haline karbondioksit zehirlenmesi (hiperkapni), solenoid’in sürekli açık kalması halinde oksijen zehirlenmesi gibi farklı durumlar oluşabilir ve ölümcül sonuçlar doğurabilir. Açık devreye göre kıyaslarsak, açık devrede soluduğumuz gaz oldukça stabil ve tahmin edilebilir oranlardayken kapalı devrede dalış boyunca sürekli değişken bir karışım soluruz. Bu da bizleri dalışın ilgili anında soluduğumuz gazın ne olduğunu hesaplamak zorunda bırakır ve güvenebileceğimiz tek gösterge sensörlerimizdir.
Hipoksi; her ne kadar açık devre eğitimlerinde hipoksiden bahsedilse de dürüst olmak gerekirse belki de çoğumuz bu konuyu pek önemsemiş olabiliriz. Nitekim açık devre dalışlarında pratikte hipoksi sıkça karşılaşılabilen bir senaryo değil. Konu rebreather’a geldiğindeyse elbette işler değişiyor. Rebreather’lar için en temel problemlerden biri hipoksidir desek hiç de yanlış olmayacaktır. Hipoksi, temelde vücudun oksijensiz kalması anlamına gelebilir. Kapalı devre dalgıcının oksijensiz kalmasının olası nedenleri;
Solenoid valfin çalışmaması
Oksijen tüpünün kapalı olması
Oksijen tüpünün bitmesi/kaybolması
Yukarıdaki senaryolarla birlikte diluent tüpte de yeterli oranda oksijen olmaması
Sensörlerin hatalı ölçümlerinde dolayı devrede oksijen olduğu sanılması
gibi farklı nedenlerden gerçekleşebilir.
Hipoksinin diğer gaz zehirlenmeleri gibi en zor kısmı doğru düzgün bir belirti vermeden hızla etkisini göstermesi. Tekrar hatırlayalım, nefes alıp vermeyi tetikleyen etken karbondioksidin artması, oksijenin azalması değil. Örneğin karada bir helyum tüpünden regülatör vasıtasıyla %100 Helyum gazı solusanız, başta rahat rahat nefes alıyor gibi hissetseniz de aslında dokularınıza hiç oksijen gitmeyecektir. Bir süre nefes alma ihtiyacı hissetmeden solumaya devam edeceksiniz. Neticede karbondioksidi havaya verip vücudunuzdan uzaklaştırıyorsunuz. Böylesi bir durumda kimi birey çok fazla belirti göstermeden doğrudan bayılacaktır, bazı şanslılar ise hipoksinin belirtilerini belki fark edip hızlıca helyum solumayı bırakacaktır. Beyin de ilginç bir mekanizma aslında, her ne yapıyorsan yapma diyerek sistemi kapatıyor adeta. Hipoksinin zor da olsa fark edilebilecek ön belirtileri;
Huzursuzluk
Baş ağrısı
Nefes darlığı
Kulak çınlaması
Baş dönmesi
Kaygı
Ciltte mavimsi renk
Bu belirtileri fark etmek yine de zor olabilir. Solunan gaz karışımındaki oksijenin kısmi basıncı (PO2) 0,15 bar değerinin altına düştüğünde bu semptomları görmeye başlayabiliriz, 0,10 barın altına düştüğünde ise bilinç kaybı gerçekleşebilir. Dalgıcın uzun süre oksijensiz kaldığı durumda ise beyin soluk alıp vermeyi kontrolünü de kaybedecektir. Devreye hava veya oksijence zengin bir gaz karışımı eklenmedikçe sonuçlar ölümcül hale gelecektir. Zamanında müdahale edilip devredeki gaz karışımı hipoksik seviyeden kurtarılırsa sorun giderilebilir. Bu nedenle kapalı devre dalgıçlarının soludukları gazdaki oksijen oranının hiç bir zaman hipoksik seviyede olmadığına emin olmaları gerekir. Yarı kapalı devre dalgıçları bu konuda nispeten daha güvendeler, neticede devre her daim az da olsa yeni gazla beslenmeye devam ediyor.
Hiperoksi; hipoksinin tam tersi, soluduğumuz gazdaki oksijenin fazla olmasından kaynaklı sorunlar. Oksijenin kısmi basıncı bildiğimiz gibi normal hayatta 0,21 bar. Soluduğumuz gazdaki oksijen kısmi basıncı 0,50 barı geçtiğinden itibaren teorik olarak hiperoksi riski ile karşı karşıyayız demektir, tabi burada maruz kaldığımız süre arttıkça hiperoksi riski artacağı için pratikte 1 barın üzerinde daha gerçekçi bir risk haline gelir. CNS saati ve OTU değerini nitroks veya farklı gaz karışımı eğitimi almış dalgıçlar hatırlayacaktır. Yine de kısa bir özet geçelim; Kısmi basıncı artan oksijen, temelde vücudumuzda iki farklı doku grubunu en çok etkiliyor; merkezi sinir sistemi (CNS) ve solunum organları (akciğer, soluk borusu, bronşlar, vs.). Etkilediği her iki doku grubuna göre farklı rahatsızlıklar doğuruyor. CNS O2 zehirlenmesinin aşağıdaki gibi belirtileri olsa da sualtında bu belirtileri anlamak güçtür ve azot narkozu belirtileri ile de karıştırılabilir;
Titreme
Görme Kaybı
Kulak çınlaması
Baş dönmesi
Seğirme
Sinirlilik, gerginlik
Mide bulantısı
CNS saati, maruz kalınan oksijenin kısmi basıncı ile zaman parametrelerine bağlı olarak yüzdesel değerle ifade ediliyor. Yaklaşımsal olarak CNS Saati değeri %100 olduğunda CNS oksijen zehirlenmesine yakalanılıyor. Tabi ki söz konusu insan vücudu olunca, bu kadar kesin bir çizgi çizilemiyor. Oksijen zehirlenmesi dediğimizde karşımıza çıkan bir diğer değer de OTU. Bazı kaynaklarda OLF olarak da geçebiliyor. Temelde solunum yollarında, yüksek kısmi basınçlı oksijene maruz kalmaktan kaynaklanan fiziksel tahribat diye özetleyebiliriz. Yüksek kısmi basınçlı oksijen; soluk borusu, bronşlar, bronşitler, akciğerler vs. gibi solunum yollarından geçtikçe buraları tahrip eder. CNS oksijen zehirlenmesine göre daha az riskli gibi gözükse de sualtında ve su üstünde solunumu güçleştirecek hasarlar verebilir. Geçtiği dokulara zarar vererek, aşağıdaki belirtileri gösterebilir;
Solunum yollarında ağrı
Kuru öksürük
Baş ağrısı
Yorgunluk
Parmak uçlarında uyuşma
Solunumda zorlanma
Açık devre dalgıçları, maksimum PO2 değerine aslen dalışın sadece en derin kısmında maruz kalır. Tam kapalı devre dalgıçları ise tüm dalış boyunca soluyabilecekleri en yüksek PO2 (oksijen kısmi basıncı) değerine maruz kalırlar. Yüksek oksijene maruziyet süresi arttıkça elbet hiperoksi riski (CNS veya OTU) daha da artacaktır. Setpoint olarak adlandırılan, belirlenen sabit oksijen kısmi basıncının olabildiğince yüksek seçilmesi elbette dekompresyon riski ve deko sürelerini azaltırken, dalış sırasında CNS saati yüzdesini hızla yukarılara taşımış olur. Hatta birçok teknik dalışta dahi sorun oluşturmayan CNS saati, rebreather dalışında dalış süresini limitleyen faktörlerden biri haline gelebilir. Kapalı devre dalışlarda derine inişlerde devredeki oksijenin kısmi basıncı artacaktır, hızla inilirse setpoint değerinin üzerine çıkıldığı anlar olacaktır. Elbette soluma torbasının da hacminin azalmasından yeni diluent eklenince oksijen değeri tekrar düşecektir. Tam tersi şekilde çıkışlarda da oksijen kısmi basıncı setpoint değerinin altına düşebilir, elektronik devreler otomatik olarak oksijen ekleyerek oksijen seviyesini istenen setpoint değerine getirmeye çalışacaktır. Dalış boyunca yüksek oksijene maruz kalındığı için genel yaklaşım setpoint değerini 1,3 bar olarak ayarlamaktır.
Kapalı devre dalışlarda hiperoksinin farklı sebepleri olabilir. Örneğin, solenoid valfin arızalanıp sürekli açık kaldığı durumda devreye sürekli bir oksijen akışı olacaktır. Bu durumda soluduğumuz karışımdaki oksijen oranı ve kısmi basıncı sürekli artacak ve hiperoksi (özellikle CNS) sorunlarına yol açacaktır. Bir başka sebep ise diluent gazının karışımının yanlış seçilmesi olabilir. Unutmamak lazım ki rebreather oksijenin kısmi basıncını setpoint’e göre ayarlarken oksijen ekleyerek veya eklemeyerek bunu yapabilir. Eğer diluent içerisindeki oksijen oranı dalış sırasındaki herhangi bir derinlikte kısmi basıncın daha yüksek olacağı bir orandaysa rebreather’ın buna yapabilecek bir şeyi yoktur. Bir örnekle somutlaştıralım; diluent gaz olarak hava kullandığımız bir dalışta, setpoint olarak 1,3 bar ayarladığımızda, dalışın başında solenoid ile devreye oksijen eklenerek bu seviyeye getirilecektir. Ancak 51-52 metreye ulaştığımız anda, devreye hiç oksijen eklenmese dahi diluent hava olduğu için %21 oksijen ile 0,21 * 6,2 = 1,3 bar olacağından buradan sonrasında kısmi basınç sürekli artacaktır. Bu durumda da CNS saati de daha hızlı dolmaya başlayacaktır.
Hiperkapni; gelelim rebreather pratik eğitimlerinde de en sık tekrar edilecek konulardan biri olan, solunan gaz karışımında karbondioksit seviyesinin artmasından kaynaklı sorunlara. Kapalı devre sistemlerde karbondioksidin tutulması elbette ki kritik önem taşır, aksi halde aynı gazı tekrar tekrar soluduğumuz için devreden karbondioksidi uzaklaştıramadıkça sorun giderek büyür. Karbondioksit zehirlenmesi olarak da adlandırabileceğimiz hiperkapninin belirtileri maruz kalınan karbondioksit miktarına göre artacak ve değişecektir. İlk olarak kendini nefes darlığı, daha fazla nefes alma isteği olarak gösterecektir. Bu belirti kapalı devre dalışlarında çok iyi gözlemlememiz gereken bir belirtidir. Efora binildiği takdirde de daha fazla nefes alma ihtiyacımız olacağı için birbirine karışmaması adına mümkün olduğunca efora binmekten kaçınmak gerekir. Ardından, el göz koordinasyonunda kayıp, baş ağrısı, bulanık görme ve bilinç kaybına gibi ölümcül sonuçlara yol açan belirtilere rastlanabilir. Bu belirtiler de fark edildiğinde fazla zaman kalmayabilir. Hiperkapni belirtileri ile karşılaşıldığında pratik eğitimler sırasında uygulanacağı gibi devredeki karbondioksidi bir an önce uzaklaştırmak ve devreye yeni diluent gaz eklemek gerekir. Bunun için bir yandan devrenin gazını boşaltmak için soluma torbalarının egzoz valfleri çekilir, diğer yandan da yeni diluent eklemek için manuel diluent ekleme butonu ile devredeki tüm gaz yenilenir. Bu işleme “dileunt flush” adı verilir. Diluent flush işlemi dalgıca sorunun kaynağını çözmek, açık devre yedek sisteme (bail out) geçmek için zaman sağlar.
Kapalı devre dalışlarında hiperkapninin farklı sebepleri olabilir. Yine de tüm sebepler elbette karbondioksit tutucu kimyasal soda lime ve bu kimyasalın içinde bulunduğu canister bölmesinden kaynaklanıyor. Olabilecek en temel sebep, soda lime’ın kullanım ömrünün dolmasından dolayı işlevini yerine getirememesi olabilir. 180 dakikadan fazla kullanılan soda lime artık karbondioksit tutma yeteneği anlamında taşıdığı risk artmaya başlar. Diğer yandan soda lime hiç kullanılmamış olsa dahi, saklama koşulları üretici talimatlarına uygun değilse, örneğin güneş alan ve sıcak bir yerde veya hava alan bir kapta saklandıysa karbondioksit tutma özelliğini kaybedeceği için dalış sırasında işlevini kaybedebilir. Bu durumda da hiperkapni kaçınılmaz olacaktır. Soda lime ömrünün dolup dolmadığına dair doğrudan bir gösterge maalesef bulunmuyor. Bazı ünitelerde ısı çubuğu (temp stick) adı verilen, soda lime’ın sıcaklığını ölçen farklı seviyelerde ısı çubukları bulunur. Soda lime tepkimeye girdikçe ısı açığa çıkacağı için reaksiyonun nerede gerçekleştiğine bakarak soda lime ömrüne dair fikir elde edilebilse de, kalibrasyonunun spesifik bir marka soda lime ile yapılması, ardışık dalışlarda hatalı ölçüm yaşanabilmesi gibi farklı nedenlerden dolayı %100 güvenilir bir yöntem olmadığını unutmamak gerekir. Son zamanlarda çok sık rastlanmasa da hiperkapninin önüne geçebilmek için oksijen sensörü gibi bazı ünitelerde karbondioksit sensörleri de yer alabilir. Ancak bu sensörler ortamdaki nemden çabuk bir şekilde etkilendiği için hatalı okuma yapma sıklığı yüksektir. Bu nedenle çok fazla tercih edilmemekte.
Hiperkapniye neden olabilecek bir diğer durum ise scrubber’ın talimatlara uygun doldurulmamasıdır. Eğer scrubber içindeki kimyasal arasında boşluklar kalırsa, kanal etkisi (channelling) oluşacak. Kanal etkisi ile soluduğumuz gaz bu boşluklar arasında kendine yol oluşturarak sürekli aynı kanaldan geçecektir. Gaz sürekli aynı kanaldan geçtikçe soda lime’ın tümünü kullanmak mümkün olmayıp sadece kanal etrafındaki soda lime işleyecektir ve bu bölgedeki soda lime’ın kullanım süresi dolduğunda devredeki karbondioksit tutulamamaya başlayacaktır.
Hiperkapninin bir diğer nedeni ise, canister’in herhangi bir sebepten dolayı su alması olabilir. Canister bölgesine su girmesi hem solumakta olduğumuz gazın dolaşımını zorlaştıracak, başka deyişle soluma direncini (WOB) arttıracaktır ardından suyun kimyasala ulaşması halinde ise hem soda lime’ın işlevini yitirmesine hem de önceki kısımlarda anlattığımız gibi kostik soda tadının gelmesine neden olacaktır. Bu durumda da yine hiperkapni kaçınılmaz olacaktır ve bir an önce dileunt flush ve yedek açık devre tüpe (bail out) geçiş şart olacaktır.
Yukarıda konuştuklarımızı özetleyecek olursak, açık devre dalışlarına göre kapalı devre sistemlerde hipoksi, hiperoksi ve hiperkapniye neden olabilecek farklı durumlar oluşabilir. Kapalı devre dalış eğitimlerinin hem teorik hem pratik bölümlerinde bu hastalıkların çok iyi sindirilmesi ve tekrarlanması gerekir. Bu 3 sorunu, belirtilerini ve sebeplerini aşağıdaki gibi de özetleyebiliriz;
Durum | Belirtiler | Olası Sebepler |
Hipoksi(Oksijen Azlığı) |
|
|
Hiperoksi (Oksijen Fazlalığı) |
|
|
Hiperkapni |
|
|
Rebreather ile ister derin dalış, ister 3 metrede dalış yapıyor olsak da bu sorunlara karşı tetikte olmak gerekir. Gördüğünüz gibi belirtilerinin de birbirine karışabileceği durumlar hatta bazen bu belirtilerin çok geç kendini göstermesi durumları oluşabilir. Bu nedenle yukarıdaki belirtilerden herhangi birinden şüphelenildiğinde dalış eğitiminize uygun şekilde hareket etmek gerekir.
Yorumlar